Gesprek over de viering van het Heilig Avondmaal

Geschreven door Kees Verduijn op . Gepost in Uit de kerkenraad

Vanuit de kerkenraad: gesprek over de viering van het Heilig Avondmaal.

Op een van de gemeenteavonden (winter 2016) hebben we ons bezonnen op de viering van het Heilig Avondmaal binnen onze gemeente. Hiervoor waren verschillende aanleidingen:

  • Het besef dat het sacrament van het Heilig Avondmaal wezenlijk onderdeel is van het leven met Christus; de inleiding van ds. Hansum op die gemeenteavond startte met de tekst dat Jezus 'grotelijks begeerd heeft het avondmaal te vieren met zijn discipelen'.
  • Het feit dat een deel van de gemeente het Avondmaal om verschillende redenen mijdt.
  • Jongeren voelen zich niet snel betrokken bij het Avondmaal. Voor hen is het een lange zit, waarin zij slechts toeschouwer kunnen zijn.

Dat gesprek van de gemeenteavond is in de kerkenraad voortgezet en die heeft toen besloten om de vragen rondom het H.A. te laten uitwerken binnen een werkgroep bestaande uit kerkenraadsleden, (vertegenwoordigers van de verschillende colleges), taakgroepleden en 'gewone' gemeenteleden. De werkgroep heeft nagedacht over een aantal vragen:

  • Hoe kunnen we als gemeente meer zicht krijgen op het belang en de betekenis van het Heilig Avondmaal?
  • In hoeverre willen we als gemeente vasthouden aan de koppeling tussen belijdenis doen en de viering van het H.A.?
  • Hoe kunnen we kinderen en jongeren meer betrekken bij de viering van het H.A binnen onze gemeente?
  • Wat zijn de meest geschikte vormen van het vieren van het Heilig Avondmaal binnen onze gemeente?
  • Hoe vaak willen we het avondmaal vieren?
  • Op welke manier kan in onze gemeente het bezinningsproces rond het H.A. worden voortgezet?

In februari van dit jaar heeft de werkgroep een verslag geschreven en aanbevelingen gedaan aan de kerkenraad. We hebben als kerkenraad de tijd genomen om in onze vergaderingen door te spreken over de bovengenoemde vragen en over de aanbevelingen van de werkgroep. We realiseerden ons de impact van de besluitvorming en wilden dat gesprek zorgvuldig met elkaar voeren.

Uit het gesprek over de koppeling belijdenis en H.A., de manier waarop we kinderen en jongeren willen betrekken bij het H.A. en de manier waarop we het avondmaal vieren (tafel, kring, lopend of zittend)
komt zowel in de werkgroep als binnen de kerkenraad een verscheidenheid aan beleving en meningen naar voren en we vermoeden dat dit weergeeft dat binnen de gemeente deze verscheidenheid ook aanwezig is. Door de gesprekken verdiept het inzicht in de betekenis van het H.A. en dat helpt ons om luisterend naar elkaar en luisterend naar de Geest koers te vinden en besluiten te nemen.

We vinden het belangrijk dat u als gemeente weet dat we dit gesprek voeren en ook met ons om wijsheid wil bidden wat de goede koers is, waarmee de gemeente gediend is. Ook willen we op de eerstvolgende gemeenteavond verder bespreken met u als gemeente waar we als kerkenraad op uitgekomen zijn. Zo willen we samen met u een weg zoeken, die leidt tot een grotere betrokkenheid op en deelname aan het H.A. binnen onze gemeente. Dat helpt ons om dichter te leven bij de Bron, die Jezus Christus zelf is. Hij is immers werkelijk aanwezig wanneer wij brood en wijn delen.

Heeft u ondertussen vragen of moet u iets van het hart, schroom dan niet om ons hierover in gesprek te gaan. Op de website treft u tenslotte de overdenking van ds. Hansum die hij destijds op de gemeentevergadering heeft gehouden. Lees het nog eens na! Onder dit artikel in de "lees meer"

Namens de kerkenraad,
Kees Verduijn

Vanavond denken we samen na over de plaats van het avondmaal binnen onze gemeente. Waarom eigenlijk? We zien in onze gemeente een behoorlijke avondmaalsmijding. Een aanzienlijk deel van onze gemeente neemt geen deel aan de avondmaalsvieringen en bezoekt op avondmaalszondagen ook de diensten niet.
• Vaak is deze gewoonte om niet aan het avondmaal te gaan overgenomen van ouders en grootouders. Ook belijdenis doen blijft dan vaak buiten beeld. Onder zulke familietradities ligt soms het besef niet waardig genoeg te om aan te gaan of zelfs de angst om zichzelf een oordeel te eten of te drinken. Ik kom daar straks nog even op terug.
• Daarnaast kunnen mensen ook om praktische redenen de avondmaalsvieringen en diensten links laten liggen. Voor sommigen is de huidige opzet van avondmaal vieren aan een tafel voor in de kerk een extra drempel. Het idee om zo op de voorgrond en in de spotlights te zijn schrikt hen af. Zou dat ook anders kunnen?
• In de huidige opzet met drie tafels neemt de avondmaalsviering 45 minuten van de dienst in beslag. Voor wie zelf niet deelneemt is dat niet echt een aantrekkelijk gebeuren. Om deze reden ontbreken in zulke diensten ook vrijwel al onze jongeren. De vraag is of er andere vormen denkbaar zijn die minder tijd in beslag nemen.
• Opmerkelijk is het feit dat we voor de opstelling van de avondmaalstafel de gehele zijzaal nodig hebben. Er zijn op avondmaalszondagen dus enkele honderden zitplaatsen minder beschikbaar en we gaan er dus eigenlijk stilzwijgend van uit dat heel wat mensen die dag niet zullen komen. Willen we dat signaal blijven uitzenden?
• Wegblijven op avondmaalszondagen is voor velen een gewoonte geworden met als gevold dat ook kinderen en jongeren uit deze gezinnen onbekend zijn met het avondmaal. En onbekend maakt onbemind.

Hoewel er binnen onze gemeente altijd royaal en ruimhartig wordt genodigd (ieder die de Heer kent, liefheeft en volgen wil is welkom) gaan we er eigenlijk toch wel van uit dat kinderen en jongeren die zich genodigd zouden kunnen voelen toch niet deelnemen. Is dat terecht? De avondmaalsviering zelf wordt gekenmerkt door een plechtige en ingetogen sfeer waarbij de nadruk meer ligt op persoonlijk gedenken dan op gezamenlijk vieren. Zou avondmaal vieren ook met wat meer ontspanning kunnen gebeuren? En hoe krijgen en houden we samen oog voor de betekenis en functie van het avondmaal in ons individuele geloofsleven en dat van ons als gemeente? Over deze en andere vragen willen we vanavond samen nadenken.
Eerst kort iets over de oorsprong en betekenis van het avondmaal. Het avondmaal is door Jezus zelf ingesteld. Hij verwees daarbij terug naar belangrijke momenten van de weg die God met zijn mensen is gegaan. Aan zulke momenten was ook een maaltijd verbonden.

1. Avondmaal is verbonden aan het Joodse Pesachmaal dat voor het eerst werd gehouden bij de uittocht uit Egypte. Bij het avondmaal vieren we dat Jezus ons bevrijdt uit duisternis en zonde en het feit dat we samen op weg mogen zijn naar het beloofde land.
2. Avondmaal heeft ook iets van een feestmaal dat werd gevierd nadat er een vredeoffer was gebracht. In zo'n maaltijd werd de vrede met God gevierd. Zo vieren we bij het avondmaal dat Jezus ons heeft verzoend met God.
3. Het avondmaal is ook een verbondsmaaltijd die werd gehouden als er een verbond werd gesloten. Men vierde zo de broederschap en shalom. Zo vieren we in het avondmaal ook onze onderlinge verbondenheid als deel van Gods wereldwijde huisgezin dankzij Gods nieuwe en eeuwige verbond met ons mensen gesloten in Christus Jezus onze Heer.
4. Het avondmaal wijst ook vooruit naar het komende bruiloftsmaal. Het geeft ons alvast een voorproefje van Gods koninkrijk dat komen zal.

Het avondmaal verwijst dus terug naar vier centrale feestelijke maaltijden en is dus een viering van onze bevrijding van de zonde, de verzoening met God, het nieuwe, eeuwige verbond en de komende bruiloft. We vieren dus eigenlijk het hele evangelie in een notendop. En hoewel het avondmaal werd ingesteld net voordat Jezus zijn weg van lijden en sterven inzette, is het avondmaal dus vooral bedoeld als een feestmaal. Het is de ontmoeting met de levende Christus die bij ons wil komen en maaltijd met ons wil houden. Aan het avondmaal beoefenen we de gemeenschap met de opgestane Heer die ons in de brood en wijn en door zijn Geest wil voeden en versterken. In de kern is avondmaal vieren: gemeenschap hebben met Christus en ook met elkaar. Het is niet alleen symbolisch maar door brood en wijn deel je ook daadwerkelijk in de gemeenschap met Christus. Het gaat om een mystieke eenheid met Christus die vraagt om voorbereiding, stille tijd, ontvankelijkheid, eerbied en toewijding.

In de eerste christengemeenten werd het avondmaal beleefd als een feestelijk moment tijdens gewone maaltijden. Er was altijd brood en wijn voorhanden en die kregen op zo'n moment even een bijzondere functie. Volgens Handelingen 2 braken zij het brood bij elkaar thuis en gebruikten hun maaltijden in een geest van eenvoud en vol vreugde. En dat deden ze aanvankelijk praktisch iedere dag. Later werd dat een wekelijkse gewoonte. We lezen in Hd 20 dat ze bijeenkwamen op de eerste dag van de week voor het breken van het brood.

In de brieven van Paulus zien we ook de gewoonte om een gewone maaltijd af te sluiten met het breken van het brood en het drinken van de wijn als maaltijd van de Heer. In de gemeente van Korinthe liep dat mis omdat de rijken eerder begonnen en al helemaal klaar waren en soms zelfs aangeschoten en als dan de armere gemeenteleden kwamen die langer hadden moeten doorwerken dan was er eigenlijk voor hen niets of weinig meer over. Paulus wijst dat met klem af en noemt dat onwaardig eten of drinken. Wie niet delen kan met zijn broeder of zuster plaatst zich buiten de gemeenschap met God. Wie zijn hart sluit voor een broeder of zuster voor wie Christus is gestorven, die wijst daarmee ook het offer af dat Christus voor ons allen bracht. En dan zegt Paulus: Laat daarom iedereen zichzelf eerst toetsen voordat hij van het brood eet en de beker drinkt. Hij bedoelt: als er iets scheef zit tussen jou een broeder of zuster, los dat dan eerst op. En vier dan het avondmaal. Letterlijk staat er: laat een mens zichzelf beproeven en zó eten van het brood. Jezelf beproeven en dan concluderen dat je geen avondmaal kunt vieren is voor Paulus niet in beeld. Je viert het avondmaal en ruimt eerst op wat in de weg zit. Het toetsen van jezelf gaat niet over de vraag: heb ik zonden? Het gaat veel maar over de vraag: heb ik lief? En die toets zou je jezelf elke dag en elke week mogen voorhouden. Wie zichzelf toetst zal ook tot de conclusie komen dat we in veel opzichten te kort schieten. Maar het avondmaal is nu juist bedoeld om samen te vieren dat onze tekorten, onze schuld en onze schaamte genadig is weggenomen. Wie dan toch van het avondmaal wegblijft vindt zijn eigen tekortkomingen belangrijker dan alles wat Jezus ons heeft gegeven. Scherp gesteld komt het hierop neer: door niet deel te nemen communiceer je dat niet in Christus wil zijn. Niet deelnemen is belijden dat je geen christen bent.

Als Jezus avondmaal viert geeft hij ook brood aan Judas. Hij biedt hem zo zijn vriendschap al weet hij dat Judas op dat moment die vriendschap nog niet van harte heeft aanvaardt. Toch biedt Jezus hem het brood aan. Wat Jezus betreft viert Judas en avondmaal mee en blijft hij. Jezus sluit zelf niemand uit. Hij wil kennelijk iedereen erbij hebben. Wat we ervan kunnen leren is dit. Het avondmaal is een opdracht voor wie gelooft en het is tegelijk ook een uitnodiging voor wie nog niet gelooft. Het kan voor Jezus dus zo zijn dat iemand zo'n avondmaalsviering als ongelovige binnenloopt. En als die persoon zich op dat moment opent voor Gods liefde en die aanvaardt, dan mag zo iemand eigenlijk ook brood eten en wijn drinken en het avondmaal meevieren. Je hoeft er voor Jezus geen toelatingsexamen voor te doen. Liefde voor God is genoeg.

In Lukas 22 lezen we dat Jezus zijn leerlingen opdraagt het avondmaal te vieren en Hem zo te gedenken. Het betekent heel simpel dat om avondmaal te vieren je het verlangen hebt om Jezus leerling te zijn en Hem te volgen en Hem gedenken betekent dat je hem eert en bedankt voor wat Hij voor jou heeft gedaan. Avondmaal vieren is: van Jezus houden en Hem danken. En dat kun je doen op allerlei niveaus. Net gelovig, of met een verstandelijke beperking of als kind.

Over deelname van kinderen aan het avondmaal staat in de Bijbel nauwelijks iets. Maar als het avondmaal aanvankelijk gewoon een afsluiting was van een gewone maaltijd, dan ligt het erg voor de hand dat iedereen daar bij was, ook de kinderen. Het Pesachmaal en de offermaaltijd waren van ouds ook echte gezinsmaaltijden. In de vroege kerk was deelname van kinderen geen punt van discussie. Hier en daar wordt er terloops over geschreven. Men ging er kennelijk van uit dat kinderen in hun ouders geheiligd zijn (1 Kor. 7) en samen met hun ouders deze gezinsmaaltijd kunnen meemaken. In de oosterse kerken zijn kinderen altijd blijven deelnemen tot op de dag van vandaag.

In de westerse kerk ging dat anders. In de reformatie legde men meer nadruk op voorbereiding en catechese. Iemand als Calvijn vond dat met een goede voorbereiding kinderen van tien jaar oud avondmaal zouden mogen meevieren. In de nadere reformatie ging met de toelatingseisen opschroeven. Kennis van het geloof was niet voldoende, men ging ook steeds tekenen van wedergeboorte formuleren waardoor de leeftijdsgrens verder omhoogging tot 14 jaar. Latere rationalisten legden meer nadruk op het hoof en wilden dat men de geloofsleer echt moest kunnen begrijpen en zelfstandig verwerken. Zo werd de leeftijd 14-16 jaar. In de 18e en 19e eeuw werd het kind meer en meer in zijn eigen wereld gehouden van naar school gaan en vond de afsluiting van de catechese plaats rond het 18e levensjaar bij het verlaten van de school. In de loop van de vorige eeuw groeide ook in de Nederlandse protestantse traditie het besef dat om avondmaal te vieren niet zozeer verstandelijk begrip voorwaarde is, maar eerst en vooral liefde voor de Here Jezus. Kinderen horen er door de doop al helemaal bij in de gemeente van Christus. Augustinus benadrukte juist dat avondmaal vieren de houding van een kind vraagt: onbevangen overgave en eenvoudige gehoorzaamheid.

Wie een beetje thuis is in kerkelijk Nederland weet dat ook in heel wat gemeenten binnen de PKN kinderen het avondmaal mee mogen vieren. Ter voorbereiding wordt dan binnen het kindernevendienstprogramma en de catechese onderwijs aangeboden en reikt men ouders materiaal aan om er ook samen thuis over in gesprek te zijn. Op deze manier leren nieuwe generaties gelovigen de rijkdom van het avondmaal en kan binnen families en gemeenschappen soms een lange traditie van avondmaalsmijding worden doorbroken.

Bij de vraag of we het avondmaal ook kunnen vieren met onze kinderen speelt op de achtergrond iets mee van verschillen in avondmaalsbeleving. Grofweg zou je kunnen spreken van twee belevingswerelden.

Bij de eerste ligt de nadruk op gedenken. Het avondmaal is dan vooral een moment om stil te staan bij hoeveel Christus heeft moeten lijden voor onze zonden. Dat vraagt concentratie. Je bent naar binnen gekeerd en wilt niet te veel afgeleid worden. In deze variant ligt de nadruk op het persoonlijke aspect en ook op Gods heiligheid. Voorbereiding en zelfonderzoek zijn van belang om niet onwaardig aan te gaan. Langs deze lijn is het idee dat kinderen nog niet goed in staat zijn zichzelf te beproeven en dat zij zich zo een oordeel zouden kunnen eten en drinken.

In de tweede ligt de nadruk op het samen vieren van Gods grote liefde voor ons. We vieren samen de maaltijd van het verbond van God met ons mensen en vieren dus ook dat we samen deel mogen zijn van Gods grote en wereldwijde huisgezin. Hier is het gezamenlijke wat meer van belang en is er ook meer oog voor elkaar en bij een sfeer van verbondenheid, dankbaarheid en blijdschap is er ook meer ruimte om kinderen en jongeren mee te laten doen.

Hieraan verbonden is ook de vraag naar de verbinding tussen avondmaal vieren en belijdenis doen. Is avondmaal vieren in de eerste plaats een genadegave die je als gelovige eerst en vooral mag ontvangen? Is het dus vooral brood voor onder weg, versterking van je geloof, teken van het verbond? Of is het iets waar je in mag delen nadat je een bepaald punt op je geloofsweg hebt bereikt? Is het volgen van belijdeniscatechese en het doen van openbare belijdenis echt een wezenlijke voorwaarde? Een combinatie van beide visies is ook mogelijk. Dan onderstreep je tegelijk het gave-karakter van het avondmaal en ook het belang om als mens je bewust toe te vertrouwen aan de Heer. Avondmaal vieren heeft dan ook iets van belijdenis doen en vraagt om een bewustwording. Dat betekent dat als kinderen mee vieren zij ook goed moeten worden voorbereid.

Over de manier waarop het avondmaal zou moeten worden gevierd biedt de Bijbel weinig handvatten. In de loop van de tijd hebben avondmaalsvieringen verschillende vormen gekregen: aan tafel, in een kring, lopend of zittend in rijen. Beslissend is niet zozeer of mensen bij de avondmaalsgang opstaan en in beweging komen. Bij Jezus leerlingen en in de vroege kerk lag het beslissingsmoment om deel te nemen in het aannemen, eten en drinken van brood en wijn. Ook de keuze voor het soort brood en of men uit één beker drinkt of uit kleine losse bekertjes is niet wezenlijk. Er kan ook worden gekozen voor een combinatie van vormen in verschillende vieringen. Men kan bijvoorbeeld overwegen om in een morgendienst met een groter aantal mensen te kiezen voor lopend avondmaal vieren of zittend in de rijen en in een avonddienst met een kleiner gezelschap te vieren rond een ook wat kleinere tafel. Bij lopend avondmaal vieren ligt de nadruk wat meer op het ontvangen, bij zittend vieren wat meer op de verbondenheid met elkaar. Er is dus alle vrijheid om als gemeente vormen te vinden die het best aansluiten bij de voorkeuren binnen onze gemeente en bij wat praktisch en haalbaar is binnen ons kerkgebouw.

Concluderend stel ik vast dat er in de Bijbelse gegevens en in de traditie van de wereldwijde christelijke kerk ruimte ligt om als gemeente opnieuw na te denken hoe we bij onze avondmaalsvieringen drempels kunnen wegnemen, vormen kiezen die passen bij onze tijd en onze gemeente en zo ook samen gevoed en versterkt mogen worden in ons geloof en leven van Gods liefde voor ons en voor onze kinderen.